Bu bölümde kök hücrelerin kullanım alanları anlatılmaktadır.

• Gen Tedavisi
• Hasarlı Kalbin Tamiri
• Organ Nakilleri
• Otoimmün Tedavisi
• Sinir Sisteminin Yeniden Oluşturulması
• Şeker Hastalığının Tedavisi

Şeker Hastalığının Tedavisi

Kandaki şeker düzeyini pankreastan salgılanan "insülin" adlı hormon düzenliyor. Pankreas bezindeki insülin salgılayan hücrelerin ölmesi şeker hastalığına yol aç›yor. Genç yaşlarda görülen ve "Tip I" şeker hastalığı denilen bu durum, pankreastaki insülin salgılayan beta hücrelerinin vücudun kendi bağışıklık sistemi hücreleri tarafından yok edilmesi nedeniyle oluşuyor. İnsülin hormonu salgılanmayınca şeker molekülleri (glukoz) hücrelerin içine giremiyor ve kan şekeri yükseliyor. Bazen ileri yaşlarda genellikle fazla kiloya bağlı olarak, salgılanan insülin etkili olmuyor veya vücudun ihtiyacına yeterli gelmiyor. Buna da "Tip II" şeker hastalığı deniliyor. Şeker hastalığının her iki tipinde de eğer yüksek kan şekeri normal sınırlara düşürülmezse zaman içerisinde tüm organlar olumsuz etkileniyor.

Halen şeker hastalığına kesin bir çözüm yok. Yani pankreasın tekrar insülin üretmesini sağlamak mümkün değil. Şeker hastaları, kan şekerini düşüren ilaçlar veya insülin alarak hayatlarını devam ettirebiliyorlar. Ancak bir süre sonra ilaçlar etkisiz kalabiliyor, veya vücut insüline karşı direnç geliştirebiliyor. Yani her geçen yıl insülin dozunu artırmak gerekebiliyor. Buna ek olarak şeker hastalar› ömür boyu yedikleri ve içtikleri gıdalara dikkat etmek zorunda. Kan şekerinin aşırı yükselmesi durumunda hasta şeker komasına giriyor. İnsülin fazla alınınca ise kan şekeri aniden düşüp kişinin hayatını tehdit edebiliyor. Şeker hastalığı, her türlü ilaç veya insülin tedavisine rağmen uzun dönemde çeşitli kalp, göz ve böbrek hastalıklarına yol açabilen ve kişinin yaşam kalitesini düşüren bir hastalık.

ABD’de her yıl yaklaşık 1300 kişiye şeker hastalığı nedeniyle pankreas nakli yapılıyor. Bu kişilerin yaklaşık %80’i bir yıl içerisinde insülin kullanmayı bırakıyor. Ancak, nakledilen pankreasın reddedilmemesi için bu kişiler ömür boyu bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanmak zorunda. Bu ilaçlar da kişiyi her türlü mikroba karşı duyarlı hale getiriyor. Bu kişilerde kanser görülme riski de normale oranla daha fazla. Ayrıca ilaçların yan etkilerine bağlı olarak böbrekler veya karaciğer olumsuz etkilenebiliyor. Son yıllarda tüm organ nakli yerine sadece pankreastaki insülin üreten beta hücrelerinin nakli üzerinde çalışmalar var.

Ancak, beta hücre naklinde de, bağışıklık sistemini baskılayan steroid gibi ilaçların kullanımını gerekiyor. Steroid türü ilaçlarsa yan etki olarak kan şekerini artırıyorlar. Pankreas beta hücre nakillerinin yaklaşık %8’i başarılı sonuç veriyor.

Şeker hastalığının tedavisinde kök hücreler yeni bir umut ışığı. Başka bir insandan alınan pankreas bezini bir bütün olarak veya sadece hücreleri nakletmek yerine sağlıklı pankreas oluşturmak belki de bu hastalığın kesin çözümü olacak. Pankreas hücrelerini elde etmek için kullanılacak hücrelerin bazı özelliklere sahip olmaları gerekiyor. Bunların kültürlerde istenilen hücre türlerine dönüştürülebilmeleri, rahatlıkla çoğaltılabilmeleri ve kendilerini sürekli yenileyebilmeleri gerekiyor. Bu nedenle kök hücreler yeni pankreas oluşturulmasında kullanılabilecek. Sadece insülin salgılayan beta hücrelerini üretmek yeterli değil. Bunların etrafında bulunan ve kan şeker düzeyini algılayarak beta hücrelerinin insülin salgılamasını kontrol eden diğer hücreleri de oluşturmak gerekiyor.

Embriyonel kök hücreler laboratuvar koşullarında istenilen her hücre türüne dönüştürülebiliyor. Gerekli sinyaller verildiği taktirde bu hücrelerden beta hücreleri elde etmek mümkün. Üretilen beta hücreleri bağışıklık sistemini uyarmayacak şekilde düzenlenebiliyor, böylece vücuda verildiğinde yabancı olarak tanımlanıp reddedilmiyorlar. Bilim adamları fareler üzerinde yaptıkları deneylerde, kültürlerde oluşturulan pankreas hücrelerinin insülin salgıladıklarını gösterdiler. Fare embriyosundan alınan kök hücreler kültürlerde çoğaltıldıktan sonra gerekli sinyaller verilerek pankreas hücresine dönüştürülüyorlar. Bu hücreler bir süre sonra üç boyutlu pankreas hücre adacıklarına dönüşüyor. İnsülin salgılayan bu adacıklar daha sonra şeker hastası olan farelere veriliyor. Bu şekilde tedavi edilen fareler hastalıktan ölmüyor ve çok uzun süreler yaşatılabiliyor. Son yıllarda insanlardan elde edilen embriyonel kök hücrelerden de insülin salgılayan pankreas hücre adacıkları elde edilebiliyor. Ancak bu çalışmaların şeker hastalığına kesin bir çözüm olabilmesi için biraz daha zamana gerek var.